(Bài viết: Viết Ân)
Là một nhà giáo dục, hẳn không ít lần chúng ta rơi vào tình trạng phải đứng ra “giải quyết” những vấn đề của người trẻ. Tôi cũng không ngoại lệ. Có lần, một học sinh từng thưa với tôi: “Em chỉ muốn sống theo cách của em thôi”. Câu nói ấy không sai, thậm chí còn chuyên chở một khát vọng rất đẹp của tuổi trẻ: khát khao được là chính mình, chinh phục bản thân, tạo nên một dấu ấn riêng và được tự quyết định cuộc đời mà không bị ai sắp đặt hay vạch sẵn lối đi. Thế nhưng, hôm ấy, tôi đã nhìn em và nhẹ nhàng hỏi lại: “Cách sống của em… có dành chỗ cho người khác không?”. Cô học trò của tôi lặng thinh. Và cả hai thầy trò chúng tôi đều dành cho nhau một khoảng lặng để suy tư.
Thật vậy, cuộc sống không phải lúc nào cũng đòi hỏi những câu trả lời tức thì. Giữa bộn bề công việc, đôi khi chúng ta cần dừng lại để chiêm nghiệm và nhận ra những lằn ranh thật mong manh giữa đúng và sai, giữa lề luật và tình người. Nhất là trong bối cảnh xã hội hôm nay, khi ai cũng muốn “cho cái tôi tự do lên ngôi”. Khi cái tôi tự do ấy được đề cao quá mức, con người dễ lãng quên tha nhân và những mối tương quan nền tảng. Chính lúc đó, ranh giới giữa tự do và ích kỷ trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
1. Góc nhìn tâm lý: Khi cái tôi là trung tâm
Dưới góc độ tâm lý học, ranh giới giữa tự do và ích kỷ thể hiện qua cách con người đặt “cái tôi làm trung tâm” trong tư duy và hành động. Khi quá quy hướng về bản thân, nhận thức của chúng ta về tự do rất dễ bị lệch lạc.
Theo tháp nhu cầu của Abraham Maslow, nhu cầu tự hiện thực hóa bản thân (autorealizzazione) nằm ở nấc thang cao nhất. Ông khẳng định: “Một nhạc sĩ phải làm nhạc, một họa sĩ phải vẽ, một nhà thơ phải viết, để có thể thực sự bình yên với chính bản thân mình. Những gì một người có thể trở thành, người đó phải trở thành. Người ấy phải là chính mình theo đúng bản chất của mình. Đây là nhu cầu mà chúng ta có thể gọi là nhu cầu tự hiện thực hóa”.
Ở cấp độ này, tự do đích thực nảy sinh khi con người biết phát huy tiềm năng và sự sáng tạo của mình, đồng thời vẫn tôn trọng quyền lợi của tha nhân. Trái lại, sự ích kỷ thường xuất hiện khi cá nhân chỉ chăm chăm tìm kiếm sự tôn trọng hay lợi ích vật chất mà bỏ qua cộng đồng xung quanh. Như thế, từ cái nhìn của Maslow, có thể thấy: nếu khát vọng khẳng định bản thân không đi đôi với sự quan tâm đến người khác, tự do rất dễ biến chất thành ích kỷ.
2. Góc nhìn giáo dục: Tự do cần được đồng hành và huấn luyện
Trong tiến trình giáo dục, tự do chưa bao giờ là một điểm khởi đầu hoàn chỉnh, nhưng là một hành trình được hình thành và rèn luyện mỗi ngày.
Không một đứa trẻ nào sinh ra đã biết sử dụng tự do một cách đúng đắn. Các em cần được hướng dẫn để hiểu rằng: mỗi lựa chọn đều kéo theo hệ quả, và mỗi hành động đều tác động đến người xung quanh. Nếu việc giáo dục chỉ dừng lại ở việc trao quyền mà thiếu đi sự đồng hành trong việc đào tạo lương tâm, tự do nơi người trẻ rất dễ bị méo mó. Bởi lẽ, “mục đích của giáo dục là giúp chủ thể đạt được sự tự chủ, trong đó tự do và trách nhiệm là hai yếu tố không thể tách rời”.
Trong thực tế, không ít nhà giáo dục mang một nỗi trăn trở thầm lặng: làm sao vừa tôn trọng quyền tự quyết của người trẻ, vừa giúp các em nhận ra những giới hạn của chính mình? Không ai có thể sống thay cuộc đời của người khác. Tuy nhiên, chỉ “để các em tự chọn” thôi thì vẫn chưa đủ. Điều người trẻ cần không chỉ là quyền lựa chọn, mà còn là khả năng phân định: phân định điều gì giúp mình trưởng thành, và điều gì chỉ mang lại sự dễ chịu nhất thời; phân định điều gì xây dựng tình liên đới, và điều gì làm rạn nứt các mối tương quan.
Có một điều thật khó diễn tả bằng lời nhưng lại vô cùng thiết yếu: đó là sự nhạy cảm đối với tha nhân. Đó không phải là những quy tắc cứng nhắc, nhưng là khả năng cảm nhận được hành động của mình đang chạm đến ai và để lại điều gì nơi người khác. Sau cùng, mọi nỗ lực giáo dục đều quy hướng về một điểm chung: giúp người trẻ biết dừng lại trước mỗi ngã rẽ và tự vấn: Điều tôi sắp chọn… có dành chỗ cho người khác không?
3. Góc nhìn Kitô giáo: Tự do gắn liền với tình yêu và phục vụ
Dưới ánh sáng đức tin, tự do không phải là “muốn làm gì thì làm”, nhưng là khả năng chọn điều thiện hảo và sống trọn vẹn trong tình yêu. Thánh Phaolô tông đồ đã nhắc nhở: “Anh em đã được gọi để hưởng tự do… hãy lấy đức mến mà phục vụ lẫn nhau” (Gl 5,13). Thiên Chúa ban cho con người tự do không phải để khép kín trong cái tôi chật hẹp, nhưng để mở lòng ra với Ngài và với anh chị em mình. Theo giáo huấn của Hội Thánh Công giáo, tự do chỉ đạt tới sự trọn vẹn khi hướng về điều thiện và chân lý. Khi vắng bóng tình yêu, tự do dễ sa vào ích kỷ; khi chỉ nhắm đến lợi ích trước mắt, tự do trở nên nhỏ nhen.
Đức tin soi sáng cho chúng ta nhận ra rằng: tự do đích thực là dám chọn điều ngay chính, ngay cả khi phải chấp nhận hy sinh. Chiêm ngắm điều này, ta bắt gặp nghịch lý tuyệt đẹp của Tin Mừng: càng giữ lại cho riêng mình, ta càng trở nên nghèo nàn; càng biết trao ban, ta lại càng thêm phong phú. Có những lúc ta cố gắng nắm giữ, lòng lại bất an; nhưng khi can đảm buông bỏ vì tha nhân, tâm hồn ta lại tìm thấy bình an đích thực. Hơn hai ngàn năm trước, Đức Giêsu đã sống và để lại cho nhân loại bài học sâu sắc: ai tìm giữ mạng sống mình thì sẽ mất, còn ai liều mất mạng sống mình vì chân lý thì sẽ tìm lại được (x. Lc 17,33; Mt 16,25). Người trưởng thành trong đời sống thiêng liêng là người sống tự do một cách đơn sơ: tự do khỏi sự chi phối của cái tôi, tự do khỏi nhu cầu được người khác tung hô, và tự do để yêu thương mà không tính toán thiệt hơn. Đó không chỉ là lý thuyết suông, nhưng là một lối sống mang lại bình an và niềm vui sâu thẳm.
Nhìn lại hành trình ấy, ta nhận ra một lựa chọn thực sự đúng đắn không phải là điều làm thỏa mãn bản thân nhất, nhưng là điều luôn mở ra một không gian cho tha nhân.
4. Tiêu chuẩn để nhận diện ranh giới
Kinh nghiệm cuộc sống cho thấy, ta không thể chỉ đánh giá một con người qua những hành động bên ngoài. Thực tế có những lựa chọn giúp ta nhẹ gánh, nhưng lại trút gánh nặng lên vai người khác. Có người rời bỏ lời cam kết chỉ vì cảm thấy không còn phù hợp; lại có người kiên trì ở lại, dù gian nan, để bảo vệ những giá trị đang được cùng nhau vun đắp. Hai lựa chọn, hai hướng đi, và cũng là hai thái độ hiện diện trong mối tương quan với tha nhân. Chính tại đây, lằn ranh được phân định rõ ràng: vấn đề không nằm ở việc ta có quyền làm điều đó hay không, mà ở chỗ lựa chọn ấy tác động thế nào đến người bên cạnh. Bởi lẽ, “cứ xem quả thì biết cây” (Mt 7,16).
Một quyết định chỉ xoay quanh sự tiện nghi của bản thân, né tránh hy sinh và trách nhiệm, tất yếu sẽ dẫn con người đến chỗ khép kín. Ngược lại, những lựa chọn biết dừng lại để nghĩ cho người khác, dẫu phải chịu thiệt thòi, lại làm cho trái tim mở rộng và thắt chặt tình huynh đệ. Không phải mọi điều “được phép” đều mang lại lợi ích (x. 1 Cr 10,23), và không phải lối đi nào bằng phẳng cũng dẫn tới sự trưởng thành.
Thiết nghĩ, trước mỗi quyết định, mỗi người chúng ta đều cần tĩnh lặng để tự vấn:
- Tự do của tôi có dành chỗ cho tha nhân không?
- Lựa chọn này đang xây dựng hay làm rạn nứt các mối tương quan?
- Động cơ sâu xa trong lòng tôi là gì? Tôi đang tìm kiếm điều gì cho bản thân?
- Tôi đang thực sự chọn lựa, hay chỉ đang né tránh trách nhiệm?
- Tôi có can đảm đón nhận mọi hệ quả từ quyết định này không?
- Sau cùng, lựa chọn này có giúp tâm hồn tôi trở nên rộng mở hơn không?
Và có lẽ, câu hỏi năm xưa tôi dành cho cô học trò nhỏ vẫn còn nguyên giá trị cho đến hôm nay – không chỉ dành riêng cho người trẻ, mà cho tất cả chúng ta: Cách chúng ta đang sống… có còn chỗ cho người khác không?
—
MASLOW Abraham, Motivazione e personalità, Roma. Armando 1973, 99.
Bertin Giovanni Maria, Società in trasformazione e vita educativa, Firenze, La Nuova Italia 1969, 14.
x. GLHTCG 1731


